Paranın İdeolojisi – Prof.Dr. Duran Bülbül & Melih Demirel Yazdı

Modern çağın en büyük yanılgılarından biri, ideolojilerin hala  toplumsal hayatın merkezinde durduğu zannıdır. Oysa günümüz dünyasında ideolojiler çoğu zaman birer söylemden ibaret kalmış, asıl belirleyici unsur ekonomi olmuştur. Bugün insan ilişkilerinden devlet politikalarına, kültürel tercihlerden sosyal sınıflara kadar hemen her şeyin arkasında ekonomik çıkarlar yatmaktadır.

Kapitalist sistem yalnızca üretim ve tüketim biçimlerini değiştirmemiştir; aynı zamanda insanın düşünme tarzını da dönüştürmüştür. İnsan artık yalnızca “neye inanıyorum?” sorusunu değil, “ne kazanıyorum?” sorusunu öncelemektedir. Bu durum ideolojilerin, değerlerin ve hatta ahlaki sınırların bile maddi gerçeklik karşısında zayıflamasına neden olmaktadır.

Sosyolojik açıdan bakıldığında para, toplum içinde yalnızca bir değişim aracı değil, aynı zamanda bir statü göstergesi haline belirgin şekilde  gelmiştir. İnsanlar kimliklerini artık düşüncelerle değil, tüketim alışkanlıklarıyla ifade etmeye başlamıştır. Bir zamanlar ideolojik kamplar üzerinden şekillenen toplumsal ayrışmalar, bugün ekonomik sınıflar üzerinden yeniden üretilmektedir.

Bugün bireyler, hangi fikir dünyasına ait olduklarından çok, hangi ekonomik dünyaya ait olduklarıyla tanımlanıyor. Gelir düzeyi, yaşam tarzını belirlediği gibi, sosyal çevreyi, kültürel kodları ve hatta siyasal refleksleri bile belirler hale gelmiştir. Böyle bir düzlemde ideolojiler, çoğu zaman birer kimlik aksesuarına dönüşmektedir.

Üstelik bu dönüşüm yalnızca bireysel düzeyde değil, kolektif düzeyde de kendini göstermektedir. Kurumlar, yapılar, hatta devletler bile ekonomik gerçekliğin dışında hareket edemez hâle gelmiştir. Toplumların refah arayışı, ideolojik iddiaların önüne geçmekte; “hakikat” bile çoğu zaman ekonomik faydanın süzgecinden geçirilmektedir.

Sistem, insanı sürekli tüketmeye çağırırken, aynı zamanda düşünceyi de metalaştırmaktadır. Fikirler artık pazarlanabilir, satılabilir ve tüketilebilir ürünlere benzetilmektedir. Bir ideolojiye bağlılık bile, piyasanın sunduğu konforla ölçülmektedir. Bu nedenle günümüz dünyasında “inanç” bile çoğu zaman ekonomik gerçekliğe göre yeniden tanımlanmaktadır.

Sosyolojinin bize gösterdiği gerçek şudur: Para, yalnızca bir ekonomik güç değildir; aynı zamanda toplumsal ilişkileri yeniden kuran bir hegemonya aracıdır. Para, bireylerin davranışlarını şekillendirdiği gibi, toplumun ortak vicdanını da biçimlendirmektedir.

Bu çağın sosyolojik trajedisi şudur: İnsanlık değerler adına değil, piyasa adına konuşmaya başlamıştır. Maddiyatın dili o kadar baskın hale gelmiştir ki, ideolojiler bile kendini bu dilin içinde yeniden şekillendirmek zorunda kalmıştır. Toplumsal dayanışmanın yerini rekabet, ortak idealin yerini kişisel kazanç, kolektif sorumluluğun yerini bireysel çıkar almıştır.

Ve belki de asıl soru şudur: İdeolojiler mi parayı kullanıyor, yoksa para mı ideolojileri?

Bu soruya verilecek cevap, yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda kültürel ve ahlaki bir sorgulamayı da zorunlu kılmaktadır. Çünkü para, toplumu yönlendiren bir merkez haline geldiğinde, ideolojiler yalnızca bir süs, bir dekor, bir vitrin unsuru olarak kalmaya mahkum olur. ( Prof. Dr. Duran Bülbül )

***

İdeolojiler, bir milletin vicdanıdır derdik. Sağ, sol, muhafazakâr, devrimci, liberal… Hepsi bir iddia taşırdı: Daha adil bir düzen, daha doğru bir gelecek, daha insani bir dünya. Fakat bugün dönüp baktığımızda, ideolojilerin büyük kısmının paranın gölgesinde sustuğunu görüyoruz.

Siyaset uzun zamandır fikirlerin mücadelesi olmaktan çıktı. Artık siyaset, çıkarların pazarlığına dönüştü. Meydanlarda en yüksek sesle konuşanlar bile masalarda en sessiz uzlaşmaları yapabiliyor. Çünkü masanın üzerinde ideolojiler değil, hesaplar duruyor.

Bugün ideolojik sloganlar hala var. Ancak çoğu zaman içleri boşaltılmış durumda. Çünkü çağın gerçek tanrısı banknotlar olmuştur. Para, yalnızca ekonomiyi değil, siyasetin ahlakını da belirliyor. Seçimler, kampanyalar, medya dili, gündemler… Hepsi maddi güçle şekilleniyor.

Bir zamanlar halkın önünde “dava” diye savunulan birçok şey, bugün piyasa koşullarına göre esneyebiliyor. Dün sert çizgilerle ayrılan kamplar, bugün aynı ekonomik menfaatin etrafında buluşabiliyor. Çünkü ideoloji direnç ister, para ise uyumu  sever.

Siyasetin asıl trajedisi şudur: İdeoloji, bir duruşu temsil ederdi. Bugün ise ideoloji, çoğu zaman bir ambalajdır. İçeriği ise çıkar ilişkileriyle doldurulmaktadır. Bu yüzden halkın zihninde büyük bir kırılma yaşanıyor. İnsanlar artık siyasal söylemlere değil, ekonomik sonuçlara bakıyor.

Bir zamanlar “hak” için yürüyenler, bugün “pay” için yarışıyor. Bir zamanlar fedakarlık isteyen mücadeleler, bugün konforun sınırına kadar taşınabiliyor. Çünkü para, yalnızca satın alma gücü değil, aynı zamanda susturma ve dahil etme aparatı halini almıştır.

Bu çağın en büyük krizi, ekonomik krizlerden önce bir anlam krizidir. İnsanlar neye inandıklarını değil, neye sahip olduklarını konuşuyor. Değerler yerini fiyatlara bırakıyor. Vicdanın yerini piyasa alıyor.

Siyaset, toplumu yönlendiren bir irade olması gerekirken, giderek ekonomik güç merkezlerinin gölgesinde şekillenmektedir. Bu yüzden ideolojiler, halkı dönüştürmek yerine, halkın tüketim alışkanlıklarına uyarlanır hale geliyor.

İşte tam da burada mesele şudur: Eğer ideoloji paraya yeniliyorsa, aslında ideoloji değil, insan yeniliyordur. Çünkü ideolojiler bir düşünce sistemidir; onları yaşatan insanın ahlakıdır.

Ama burada dikkat edilmesi gereken bir gerçek var: Para güçlüdür, evet. İnsanları, kurumları, sistemleri dönüştürür. Fakat paranın kendisi bir fikir değildir. Para bir araçtır, bir ölçüdür, bir değişim nesnesidir.

Bu yüzden başlığa zıt olarak vurgulamamız gerekirse en doğru cümle şudur:

Paranın ideolojisi yoktur, kendisi başlı başına ideolojilerin tanrısı haline gelmiştir.

İdeolojiyi kirleten paradır, ideolojiyi susturan paradır, ideolojiyi satın almaya çalışan paradır…

Ama para, hiçbir zaman bir inanç olmamalıdır.

Çünkü ideoloji insanın vicdanında doğar, para ise yalnızca kasalarda birikir.

Ve vicdanın satın alınamadığı yerde, paranın hükmü de daima sınırlı kalacaktır. (Melih Demirel)